1- پێناسا (سوننەت، حەدیس، خەبەر)
بسم الله الرحمن الرحيم
سوپاس و حەمد بۆ خودایێ پەروەردگارێ جیهانێ، و سلاڤ ل سەر سەییدێ مە موحەممەد بن، کو دوماهیا پێغەمبەر.
ب ڕاستی (سوننەت، حەيس، خەبەر) ژ گرنگترین دەستەواژەیێن زانستێن شەرعی نە، و ب رێکا وان مرۆڤ ل ڕۆنکرنا وەحیێ دگەهیت و تێگەهشتنا تەشریعا ئیسلامی تەمام دبیت. أما بعد؛
سوننەت، حەدیس، خەبەر:
سوننەت، د لۆغەتێ دا (د زمانێ عەرەبیێ دا)، ب چەند ڕامانا بکاردهێت، ژ وانان، چ کارەکێ باش بیت یان یێ خراب، یان ب شێوەکێ دی چ یا شایستەیی مەدحێ بیت یان یا شایستەیی زەمکرنێ بیت، ب ڕامانا ڕێک و کارێ بەردەوام دهێت. هاتیە گۆتن کو ئەڤ ڕامانە ژ ڕێڕەوا ئاڤێ هاتیە وەرگرتن دەمێ ب هێدی دهێتە ڕشتن؛ لەوما دەستەواژەیا (سَنَّ عَلَيْهِ الْمَاءَ) ئانکو: "ئاڤ ب هێدی ڕشت" دهێت. عەرەبان ئەو ڕێکا مرۆڤ تێدا دچیت و ئەو کارێ بەردەوام، شوبهاندیە ڕشتنا ئاڤێ کو هەمی دلوپێن وێ وەک ئێک ل سەر ڕێڕەوەکا دیارکری دچن، و ئەڤ پەیڤە بۆ ڤێ ڕامانێ بکارئینایە. د قورئانێ ژی دا، چەندین ئایەت هەنە کو نیشا ددەن سوننەت د واتایا خۆ یا لۆغەوی هاتیە بکارئینان:
خودایێ مەزن دبێژیت: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَن يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهدَىٰ وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَن تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا} [الكهف: ٥٥] ئانکو: چ تشت نەبوویە ڕێگر ل بەر خەلکی کو ئیمانێ بینن دەمێ ڕێبەری (هیدایەت) بۆ هاتی، و داخوازا لێخۆشبوونێ ژ پەروەردگارێ خۆ بکەن، تنێ چاڤەڕێی وێ چەندێ بوون کو سوننەتا (سەرهاتیا) پێشینان ب سەرێ وان دا بهێت یان جۆرە و جۆرێن عەزابی بۆ وان بهێن." [الكهف: ٥٥]
هەمان واتایا لۆغەوی، د حەدیسەکا پێغەمبەری دا (ﷺ) ژی دهێتە دیتن:
دبێژیت: ((مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا، وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً كَانَ لَهُ وَزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا)). ئانکو: هەر کەسەک سوننەتەکا (ڕێکەک، عەدەتەکا) باش بینیتە پێش، خێر و پاداشتێ وى و پاداشتێ یێ کار پێ بکەت بۆ وی یە. و هەر کەسەک ژی ڕێکەکا خراب بینیتە پێش، گونەها وى و گونەها یێ کار پێ بکەت ژی هەر بۆ وی یە."
پەیڤا سوننەت کو د لۆغەتی دا بۆ ڤان واتا و ڕامانێن سەری هاتبوو بکارئینان، ژ دەستپێکا ئیسلامێ وەرە ڕامانەکا تایبەت بخو ڤە دیتیە. هەرچەندە ڕامانا ڕێک و ژیان (تەریقەت و سیرەت) بکارهاتیە، بەلێ ئەڤ ڕامانە تنێ بۆ ڕێک و ژیانا پێغەمبەری (ﷺ) هاتیە تەرخانکرن. ژبەر کو ڕێک و ژیانا پێغەمبەری (ﷺ) گرێدایی وی (دین)ـی یە یێ کو خودێ ئەو پێ ڕاسپاردی کو بگەهینیت، واتایا (خراب) یان (ڕێکا کرێت) کو د لۆغەتێ دا هەبوو، د ئیستیلاحی (زاراوەسازیێ) دا هاتیە لادان؛ چونکی دەمێ بەحسی سوننەتا پێغەمبەری ﷺ دهێتە کرن، نە مومکنە ئەڤ سوننەتە ڕێکەکا خراب بیت؛ بەروڤاژی (بعەکسی وێ)، ئەڤ ڕێکە یا شایستەیی مەدحێ و چاڤلێکرنێ یە. هەروەکی د هندەک ئایەتێن قورئانێ دا ئەڤ واتایە ب ئاشکەرایی دیارە:
خودایێ مەزن دبێژیت: {لَّقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا}. [الأحزاب: ٢١] ئانکو: بێگومان د ڕەفتار و ژیانا پێغەمبەرێ خودێ دا نموونەکا جوان و باش یا هەی بۆ هەوە، بۆ وی کەسێ کو هیڤیا وی ب خودێ و ب ڕۆژا دوماهیێ هەبیت و زۆر زیکرێ خودێ بکەت. [الأحزاب: ٢١]
و خودایێ مەزن دبێژیت: {وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ}. [الشورى: ٥٢] ئانکو: و ب ڕاستی تۆ مرۆڤان بۆ سەر ڕێکا ڕاست و درست، کو ڕێکا خودێ یە، شارەزا دکەی. [الشورى: ٥٢]
هەمان واتا، د ڤێ حەدیسا پێغەمبەری دا (ﷺ) دهێتە دیتن: ((تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا: كِتَابَ اللهِ وَسُنَّةَ رَسُولِهِ)). ئانکو: من دوو تشت بۆ هەوە هێلان؛ هەتا هوون دەست پێ بگرن هوون چو جاران گومڕا نابن: ئێک کتێبا خودێ، و یا دی سوننەتا پێغەمبەرێ وی.
د دەستپێکا ئیسلامێ دا سوننەت ب ڤی ئاوایێ مە ل سەری دیارکری بۆ ڕێک و سیرەتا پێغەمبەری هاتبوو تەرخانکرن، بەلێ پشتی دەستپێکرنا سەردەمێ نڤیسینێ (تەدوین) و پەیدابوونا زانستێن جودا، هەر زانستەکی ل گۆرەی بابەتێ خۆ پێناسەیێن جودا بۆ کرن و ب ڤی ڕەنگی سوننەتێ واتایێن جودا یێن ئستیلاحی وەرگرتن:
* زانایێن ئوسوڵا فیقهێ: دەمێ سوننەتێ د ناڤ بەلگەیێن شەرعی دڤەکولن، کە بشێت ببێتە بەڵگە بۆ کارەکێ شەرعی.
* فەقیهـ: سوننەتێ وەک جۆرەک ژ حوکمێن شەرعی (د تەنیشت فەرز، واجب، حەرام و مەکروهـ) دبینن.
* زانایێن عیلمێ کەلامێ (عەقیدێ): ل دەڤ وان سوننەت دژی "بیدعەیێ" یە. دەمێ هندەک کەس وەک ئەهلێ بیدعەیێ دهێنە نیاسین، سوننەت ب گشتی ب واتایا هزر و باوەریا پێغەمبەری ﷺ دهێت...
هەروەسا دهێتە گۆتن کو ئەوێن سەر ڕێبازا پێغەمبەری (ﷺ)، ژ ئەهلێ سوننەتێ نە.
ل دەڤ ئەهلێ حەدیسێ (موحەدیسان)، ما أُضِيفَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنْ قَوْلٍ، أَوْ فِعْلٍ، أَوْ تَقْرِيرٍ، أَوْ صِفَةٍ خِلْقِيَّةٍ أَوْ خُلُقِيَّةٍ، سَوَاءٌ كَانَ ذٰلِكَ قَبْلَ الْبِعْثَةِ أَوْ بَعْدَهَا. ئانکو: سوننەت پێکهاتیە ژ هەر تشتێ هاتبیتە پالدان (نسبەتکرن) بۆ پێغەمبەری (ﷺ)، ژ گۆتن، یان کریار، یان تەقریر (پەسەندکرن)، یان سیفەتەکێ جەستەیی (خِلقی) یان ڕەوشتی (خُلقی)، چ بەریا پێغەمبەرینیێ بیت یان پشتی وێ.
لەوڕا ئەو ژیانا وی ل ئەشکەفتا حەڕایێ دەمێ بۆ عیبادەتی دچوو بەریا وەحی بۆ بهێت، هەمی ژ سوننەتێ دهێنە هەژمارتن. ب ڤێ ڕامانێ، سوننەت هەڤواتایا (مورادیفا) حەدیسێ یە.
ئەو سوننەتا مە ئاماژە پێ کری کو ژ گۆتن، کریار و تەقریران پێکهاتیە، د هەمان دەم دا پشکەکێ ژ هەردوو پشکێن وەحیا خودێ پێکدئینیت؛ پشکا دی ژی قورئانا پیرۆزە. چونکی خودێ تەعالا دیار کریە کو پێغەمبەر (ﷺ) "ژ هەوا و ئارەزوویێن خۆ نا ئاخڤیت، هەر تشتێ ئەو بێژیت تنێ وەحیەکا بۆ هاتیە خار". بۆ پشتڕاستکرنا ڤێ ڕامانێ، د حەدیسەکا پێغەمبەری دا (ﷺ) هاتیە: "قورئان بۆ من هاتیە دان، و ل گەل وێ ژی تشتەکێ وەک وێ". بێگومان نەیا مومکنە مرۆڤ هزر بکەت کو ئەو تشتێ ل گەل قورئانێ بۆ پێغەمبەری هاتیە دان و پشت ب وەحیێ گرێدای، تشتەک بیت ژ بلی سوننەتێ.
هەرچەندە قورئان و سوننەت هەردوو ژی پشت ب وەحیێ دگرن، بەلێ گۆمان تێدا نینە کو جوداهی د ناڤبەرا وان دا یا هەی. قورئان، ب واتا و ب پەیڤان (لەفزی) هاتیە وەحی کرن. ژبەر ڤێ ئەگەرێ، گۆهۆرینا پەیڤێن وێ یان ڤەگێڕانا وێ ب واتا (مانەوی) نە دروستە. پێغەمبەری (ﷺ) چەوا ئەڤ قورئانە وەرگرتیە، هەتا ئەڤڕۆ ژ گۆهۆرین و تێکدانێ یا پاراستی بوویە، و دێ هەتا قیامەتێ ژی یا پاراستی بیت. چونکی خودێ تەعالا ب خۆ پاراستنا وێ گرتەیە ستۆیا خۆ و فەرموویە: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}. [الحجر: ٩].
ئانكو: ب ڕاستی مە قورئان ناردە خار، و هەر ئەم بخۆ دێ وێ پارێزین. [الحجر: ٩]
قورئان کو ب لەفز و ڕامانێن خۆ "موعجیزە" یە، خاسیەتێن وێ هند بلندن کو ب ئاخفتنا مرۆڤان ناهێتە بەراورد کرن. کەس نەشێت وەک وێ بینیت. خودێ تەعالا ئەڤ ڕاستیە ب ڤی ڕەنگی دیار کریە:
د فەرمووت: {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا}. [الإسراء 88]
ئانكو: (ئەی موحەممەد!) بێژە: ئەگەر مرۆڤ و جن هەمی کۆم ببن دا کو وەک ڤێ قورئانێ بینن، و هاریکاریا هەڤدو ژی بکەن، نەشێن وەک وێ بینن. [الإسراء 88].
بەلێ دەربارەی سوننەتێ کو مە ئاماژە پێ دا کو ژ گۆتن، کریار و تەقریران پێکهاتیە و پشت ب وەحیێ گرێدایە؛ مەزنترین جوداهیا وێ ژ قورئانێ ئەوە کو ب لەفز (پەیڤ ب پەیڤ) نەهاتیە وەحی کرن. ژبەر وێ چەندێ پەیڤێن سوننەتێ وەک پەیڤێن قورئانێ موعجیزە نینن؛ و بۆ وان کەسێن ب تمامی شارەزای ڕامان و پەیڤێن وێ بن، دروستە ب رامان (مانەوی) بڤەگێڕین؛ هەروەسا خواندنا وێ وەک عیبادەت (وەک قورئانێ) ناهێتە هەژمارتن.
هەر چەوا بیت، زانایێن ئیسلامێ ل سەر وێ یەکێ د هەڤرانە کو پێغەمبەری (ﷺ) د هندەک بابەتان دا کو وەحی بۆ نەهاتبوو ئیجتیهاد دکر و ب دیتنا خۆ حوکم ددا. دەربارەی ڤێ چەندێ، عەبدولوەهاب خەلاف دبێژیت: "ل سەردەمێ پێغەمبەری دوو ژێدەرێن یاسادانانێ (تەشریعێ) هەبوون: ئێک وەحیا خودایی؛ و یا دی ئیجتیهادا پێغەمبەری بوو ﷺ. ئەگەر کێشەیەک یان ڕوودانەک، یان پسیارەک و داخوازا فەتوایەکێ پەیدا ببا کو پێدڤی ب حوکمەکی هەبا، خودێ تەعالا دەربارەی وێ چەندێ ئایەتەک یان چەند ئایەتەک بۆ پێغەمبەرێ خۆ د هنارتن؛ پێغەمبەری ژی ﷺ ئەڤ ئایەتە وەک یاسایەکا پێدڤی (واجب) دگەهاندنە موسلمانان. ئەگەر ڕوودانەک هەبا بەلێ خودێ تەعالا چ ئایەت بۆ دیارکرنا حوکمێ وێ فڕێ نەکربان، پێغەمبەری بۆ زانینا حوکمی ئیجتیهاد دکر، و ب وی ئەنجامێ ژ ئیجتیهادێ بۆ دەرکەفتی حوکم ددا یان بەرسڤا پسیارێ ددا. ئەو تشتێ وەک بەرهەمێ ئیجتیهادێ ژ وی دەرکەفتی، حوکمەک بوو، بەرسڤەک بوو، یان فەتوایەکا شەرعی بوو..."
خودایێ مەزن د قورئانێ دا بەرسڤا پسیارێن خەلکی دایە:
• خودایێ مەزن دبێژیت: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ}. [البقرة: ٢١٧] ئانکو: (ئەی موحەممەد) پسیارا هەیڤا حەرام و شەڕکرنێ د وێ هەیڤێ دا ژ تە دکەن، بێژە: شەڕکرن تێدا گونەهەکا مەزنە. [البقرة: ٢١٧].
هەروەسا خودایێ مەزن دبێژیت: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا}. [البقرة: ٢١٩]
ئانكو: پسیارا مەیێ و قومارێ ژ تە دکەن، بێژە: د هەردووکان دا گونەهەکا مەزن و هندەک مفا ژی بۆ خەلکی هەنە، بەلێ گونەها وان مەزنترە ژ مفایێ وان. [البقرة: ٢١٩]
نموونەک ژ ئیجتیهادا پێغەمبەری (ﷺ): هندەک صەحابەیان پسیار ژێ کر: "یا پێغەمبەرێ خودێ، ئاڤا شرین ل دەف مە نینە، ئەرێ ئەم دشێین ب ئاڤا دەریایێ دەستنڤێژێ بگرین؟" وی ب ئیجتیهادا خۆ بەرسڤ دا:
حەدیس: ((هُوَ الطَّهُورُ مَاؤُهُ، الحِلُّ مَيْتَتُهُ)). ئانکو: ئاڤا دەریایێ یا پاقژکەرە، و ماسیێن وێ یێن مری ژی حەلالن.
پێغەمبەری (ﷺ) دوو ئەرکێن سەرەکی هەبوون:
گەهاندنا وەحیێ: وەک خودایێ مەزن دبێژیت: {يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ}. [المائدة: ٦٧] ئانکو: ئەی پێغەمبەر، وێ یا ژ دەف پەروەردگارێ تە بۆ تە هاتیە خار بگەهینە. [المائدة: ٦٧]
ڕۆنکرنا قورئانێ: وەک خودایێ مەزن دبێژیت: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ}. [النحل: ٤٤] ئانکو: مە قورئان بۆ تە هنارتیە دا کو تو بۆ خەلکی ڕۆنبکەی کا چ بۆ وان هاتیە خار. [النحل: ٤٤]
ئیجتیهادا وی هندەک جاران ئیلهاما خودایی بوو (کو تنێ پەیڤێن وی بوون)، و هندەک جاران ژی پێزانین و نرخاندنا وی بخۆ بوو بۆ پاراستنا بەرژەوندیا ئایینی، بەلێ هەر چەوا بیت، ئەڤ ئەحکامە دبنە ئەحکامێن شەرعی یێن پێگیری ل سەر واجب.
هەر حوکمەکێ پێغەمبەر (ﷺ) ب ئیجتیهادا خۆ دابیت، ئەگەر یێ درست با، خودێ پشتراست دکر؛ ئەگەر خەلەتیەک تێدا با، خودێ ب وەحیێ راست دکر. بۆ نموونە:
١. دیلێن جەنگێ بەدرێ: د جەنگێ بەدرێ دا ٧٠ موشرك کەفتنە دەستێ موسلمانان. پێغەمبەری (ﷺ) شوڕا (پرس) دگەل صحابيێن خۆ کر:
• ئەبوبەکر (خودێ ژێ رازی بیت): پێشنیار کر کو پارە (فیدیێ) ژ وان وەربگرن دا کو هێزا موسلمانان پێ زێدە ببیت.
• عومەرێ کوری خەتاب (خودێ ژێ رازی بیت): پێشنیار کر هەمی بهێنە کوشتن چونکی سەرکردەیێن کوفرێ بوون.
پێغەمبەری (ﷺ) رایا ئەبوبەکری وەرگرت، بەلێ خودایێ مەزن ئایەتەک هنارت و دیارکر کو د وی دەمی دا کوشتنا وان باشتر بوو:
فەرمووی: {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ}. [الأنفال: ٦٧] ئانکو: بۆ چ پێغەمبەران نینە دیلان بگرن (و پارەی ل سەر وەربگرن) هەتا کو ل سەر عەردی ب تەمامی جهێ خۆ خۆش نەکەن. هەوە تشتێ دنیایێ دڤێن، و خودێ یێ ئاخرەتێ دڤێت. [الأنفال: ٦٧].
٢. ڕودانا جەنگێ تەبووکێ: هندەک کەسان ب عوزرێن درەو پسیارا مانا ل مال کر، پێغەمبەری (ﷺ) رێ ب وان دا. خودێ ئایەتەک هنارت و گۆتێ: {عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ}. [التوبة: ٤٣] ئانکو: خودێ ل تە ببۆریت، تە بۆچی رێ ب وان دا؟ هەتا کو یێن راستگۆ ژ یێن درەوینا بۆ تە دیار ببان. [التوبة: ٤٣]
ب کورتی: ل سەردەمێ پێغەمبەری (ﷺ) یاسادانان (تەشریع) ب تمامی یا خودایی بوو، چونکی:
1. یان ڕاستەوخۆ ژ قورئانێ بوو.
2. یان ژ ئیجتیهادا پێغەمبەری بوو کو د بن چاڤدێریا خودێ دا بوو.
ل دویڤ لێکۆلینێن "عبدالوهاب خلاف"، هەمی سوننەتا پێغەمبەری (ﷺ) د بن کونترۆلا خودێ دا بوویە، لەورا گوهدارییا پێغەمبەری ﷺ ب تمامی گوهدارییا خودێ یە.
و خودایێ مەزن دبێژیت: {مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ}. [النساء: ٨٠] ئانکو: هەر کەسێ گوهدارییا پێغەمبەری بکەت، ب ڕاستی وی گوهدارییا خودێ کریە. [النساء: ٨٠].
خالا گرنگ: جوداهی د ناڤبەرا فەرمانێن قورئانێ و فەرمانێن سوننەتێ دا نینە د جێبەجێکرنێ دا. بەلێ مرۆڤ بتنێ پەرستنا خودێ بتنێ دکەت، و پێغەمبەر (ﷺ) ناهێتە پەرستن، بەلکو ئەو مرۆڤەکێ هنارتیێ خودێ یە و پێدڤییە ئەم ل دویڤ رێکا وی ب چین.
خودایێ مەزن نڤێژ ل سەر ئیمانداران فەرز کریە، بەلێ صەحابەیان هەر چەندە فەرمانا نڤێژێ دزانی، لێ بۆ زانینا وەخت و ژمارەیا رەکاعەتان و شێوازێ ئەنجامدانا وێ، پێدڤی ب پێغەمبەری (ﷺ) هەبوو. چونکی قورئانێ ئەڤ تەفسیلە باس نەکرینە.
• نڤێژ: پێغەمبەری (ﷺ) دیارکر کو نڤێژێن فەرز پێنجن: نیڤرۆ، ئێڤاری و عەیشا چوار رەکاعەتن، مەغرەب سێ رەکاعەتە، و سپێدە دوو رەکاعەتە. پێغەمبەری گۆتە موسلمانان: ((صَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي)). ئانکو: ب وی شێوەی نڤێژێ بکەن یێ هەوە ئەز پێ دیتی .
هەروەسا پێغەمبەر (ﷺ) ژ جبرائیلی (سلاڤ لێ بن) فێری ئاداب و شێوازێ نڤێژێ ببوو.
• نڤێژا ئەینیێ (جومعێ): خودێ د قورئانێ دا فەرمانا نڤێژا ئەینیێ کریە: فەرمووى: {إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ}. [الجمعة: ٩] ئانکو: دەمێ بانگ ل هەوە دهێتە کرن بۆ نڤێژا ڕۆژا ئەینیێ (جومعێ)، بلەز بچن بەرەڤ زیکرێ خودێ و نڤێژێ. [الجمعة: ٩]
بەلێ پێغەمبەری (ﷺ) دیارکر کو ئەڤ نڤێژە دوو رەکاعەتن و گۆتارا (خوتبێ) د گەل دایە.
• زەکات: قورئانێ گەلەک جاران فەرمانا زەکاتێ کریە، بەلێ پێغەمبەری (ﷺ) دیارکر کا د چ مالەکی دا زەکات دهێتە دان و چەندە. بۆ نموونە: د حەیوانێن وەک (حێشتر، پەز، چێل) دا زەکات هەیە، بەلێ د حەیوانێن وەک (هەسپ، باڵندە، مریشک) دا نینە.
• حەج: قورئانێ حەج ل سەر یێ دشێت فەرز کریە، بەلێ پێغەمبەری (ﷺ) وەخت، جلوبەرگ، تەواف و هەمی کارێن حەجێ (وەک عەرەفات و موزدەلیفە) بۆ خەلکی ڕۆنکرن.
بێی ڕۆنکرنێن پێغەمبەری (ﷺ)، ئەنجامدانا ڤان پەرستنان نە دبوو. ب ڤان ڕۆنکرنان ئایین تەمام بوو. ئەڤە نە ژ دەف پێغەمبەری بوو، بەلکو ب فەرمانا خودێ بوو:
خودایێ مەزن دبێژیت: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ}. [النحل: ٤٤] ئانکو: مە قورئان بۆ تە هنارتیە دا کو تو بۆ خەلکی ڕۆنبکەی کا چ بۆ وان هاتیە خار. [النحل: ٤٤]
پێغەمبەری (ﷺ) بەردەوام ڕۆنکرن ددان، ئاریشە چارەسەر دکرن و صەحابە ژ رەوشتێن سەردەمێ جەهلیەتێ دویر دکرن. ئەڤ گۆتن، کریار، و ئامۆژگاریێن وی بوونە کۆمەکا مەزن ب ناڤێ سوننەت، کو ل گەل قورئانێ بوویە سەرچاوەکێ نەهێتە بەرزەکرن بۆ هەر موسلمانەکی د هەمی بوارێن ژیانێ دا.
ئەو سوننەتا مە ل سەری باس لێ کری، ب سێ شێوەیان ژ پێغەمبەری (ﷺ) دەرکەفتیە:
١. سوننەتا گۆتنی (السنة القولية):
ئەو ئاخفتن و فەرمایشتا پێغەمبەری یە (ﷺ) دەربارەی هەر بابەتەکی. ژ بەر کو ئەڤە ب هایژێبینێ ڤە گرێدایە، صەحابەیان ب ڤان دەستەواژان ڤەگوهاستیە:
• (قال رسول الله ﷺ): پێغەمبەرێ خودێ ﷺ فەرموو.
• (سمعت النبي ﷺ يقول): من گوهـ ل پێغەمبەری ﷺ بوو دگۆت.
٢. سوننەتا کریاری (السنة الفعلية):
ئەو ڕەفتار و کریارێن پێغەمبەری نە (ﷺ) د پەرستنێن وەک: نڤێژ، ڕۆژی، حەج، زەکات و یێن دی دا. ژ بەر کو ئەڤە ب دیتنێ ڤە گرێدایە، صەحابەیان ب ڤی شێوەی ڤەگوهاستیە:
• (رأيت النبي ﷺ فعل كذا): من پێغەمبەر ﷺ دیت ئەڤ کارە دکر.
٣. سوننەتا پەسەندکرنێ (السنة التقريرية):
ئەڤە ب وێ سوننەتێ دهێتە گۆتن کو صەحابەیەکێ ل بەر دەستێ پێغەمبەری (ﷺ) گۆتنەک گۆتبیت یان کارەک کربیت، و پێغەمبەری (ﷺ) رەت نەکر بیت، بەلکو بێدەنگ بوبیت یان ب دلێ وی بیت و پەسەند کربیت. هەر چەندە پێغەمبەری ب خۆ ئەو کارە نەکریە، بەلێ ب بێدەنگیا وی یان رازیبوونا وی، ئەو کارە ژی دبیتە سوننەت. صەحابەیان ب ڤی شێوەی ڤەگوهاستیە:
• (فعلت بحضرة النبي ﷺ كذا): من ل بەر دەستێ پێغەمبەری ﷺ وەسا کر.
• (فعل فلان بحضرة النبي ﷺ كذا): فلان کەسی ل بەر دەستێ پێغەمبەری ﷺ وەسا کر.
پاشان صەحابە ئاماژێ ددەتێ کو پێغەمبەری (ﷺ) ئەو کارە رەت نەکریە، ئەڤە ژی نیشانا رازیبوونا وی یە.
ئەڤ هەر سێ جورێن سوننەتێ (گۆتنی، کریاری، پەسەندکرنێ) یێن کو صەحابەیان بۆ مە ڤەگوهستین، ل دەف زانایێن فەرموودەیێ (حەدیسناسان) ب ناڤێ حەدیس دهێنە نیاسین .
پەیڤا حەدیس د زمانێ عەرەبیدا دژی پەیڤا "قەدیم" (کەفن) دهێت، ئانکو ب رامانا "نوی" (جدید) دهێت. هەروەسا ب رامانا "خەبەر و نوچە" ژی دهێت. هندەک کار (فعل) ژ ڤێ پەیڤێ دهێنە دەرخستن کو رامانا خەبەر دانێ یان ڤەگوهاستنێ ددەن.
د قورئانا پیرۆز دا، خودایێ مەزن دبێژیت: {فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ عَلَىٰ آثَارِهِمْ إِن لَّمْ يُؤْمِنُوا بِهَٰذَا الْحَدِيثِ أَسَفًا}. [الكهف: 6] ئانکو: رەنگە تو خوە ژ خەماندا هیلاک بکەی ئەگەر ئەوان باوەری ب ڤێ گۆتنێ -قورئانێ- نەئینان. [الكهف: 6]
ل ڤێرە پەیڤا حەدیس ب رامانا "گۆتن یان خەبەر" هاتیە. -مەبەست پێ قورئانە-.
د سورەتا "الضحى" دا: ئایەتا ١١ خودایێ مەزن دبێژیت: {وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ} ئانکو: و نیعمەتێن پەروەردگارێ خوە ب شوکرگوزاری بێژە و رابگەهینە.
ل ڤێرە پەیڤا "فَحَدِّثْ" ب رامانا گۆتن و خەبەر دانێ هاتیە.
پاشى، بکارهینانا ڤێ پەیڤێ گەشە کر. د ناڤ جڤاکێ ئایینیدا، پەیڤا حەدیس بۆ ناڤەکێ تایبەت بۆ هندەک جۆرێن خەبەران. ئەڤ چەندە د گۆتنەکا ئیبن مەسعودی دا دیار دبیت دەمێ دبێژیت: "جوانترین گۆتن (أحسن الحديث)، پەرتۆکا خودێ یە."
ل دوماهیێ، ناڤێ حەدیسێ بتنێ بۆ گۆتنێن پێغەمبەری(ﷺ) هاتە بکارئینان. پێغەمبەر (ﷺ) بخو ئەڤ پەیڤە ب ڤێ رامانێ بکارئینایە دەمێ بەرسڤا ئەبو هورەیرەی دای. دەمێ ئەبو هورەیرەی پرسیار کری: "یا رسول الله! کێ ژ هەمی کەسان بەختەوەرترە ب شەفاعەتا تە ل ڕوژا قیامەتێ؟" پێغەمبەری (ﷺ) فەرمووی: ((لَقَدْ ظَنَنْتُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أَنْ لَا يَسْأَلَنِي عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ أَحَدٌ أَوَّلُ مِنْكَ، لِمَا رَأَيْتُ مِنْ حِرْصِكَ عَلَى الْحَدِيثِ...)). ئانکو: یا ئەبو هورەیرە، من دزانی چ کەس بەری تە پرسیارێ ژ ڤی حەدیسی ناکەت، چونکی من یا دیتی تو چەند یێ ب ڕژدی بۆ حەدیسێ...
هەر چەندە پەیڤا حەدیس پتر بۆ گۆتنێن پێغەمبەری (ﷺ) دهێتە گۆتن، بەلێ زانایێن ئیسلامێ هندەک بووچونێن جودا یێن هەین:
* زانایێن ئوسوولێ: دبێژن حەدیس هەمی گۆتن، کریار و پەسەندکرنێن (تقریر) پێغەمبەری نە، ب ڤێ رامانێ حەدیس و سوننەت ئێک تشتن.
* هندەک زانایێن حەدیسێ: دبێژن حەدیس نە بتنێ گۆتنێن پێغەمبەری نە، بەلکو گۆتنێن سەحابە (موقوف) و تابعینان (مەقتوع) ژی بخۆڤە دگریت. ب ڤێ رامانێ، حەدیس دبیتە هەڤواتایا پەیڤا "خەبەر".
د زمانێ عەرەبیدا خەبەر ئانکو ئەو زانیاریێن دهێنە ڤەگوهاستن. د زانستێ حەدیسێ دا:
* هندەک دبێژن خەبەر و حەدیس ئێک تشتن.
* هندەک دبێژن حەدیس بتنێ گۆتنا پێغەمبەری یە، بەلێ خەبەر گۆتنا کەسێن دییە. ژبەر هندێ ژ کەسێ ب حەدیسێ ڤە مژوول بیت دبێژنێ "موحەددیس"، بەلێ یێ ب مێژوویێ ڤە مژیل بیت دبێژنێ "ئەخباری".
* هندەکێن دی دبێژن خەبەر گشتگیرترە؛ ئانکو: هەر حەدیسەک خەبەرە، بەلێ هەر خەبەرەک نە حەدیسە.
خەبەر (حەدیس) ل دویڤ رێکا ڤەگوهاستنێ دبنە دوو بەشێن سەرەکی:
١. موتەواتر (المتواتر): ئەو خەبەرە یێ کۆمەکا زۆرا خەلکی د هەر تەبەقەکێ دا ڤەگوهاستین، کو ئەقڵ قەبیل ناکەت ئەو هەمی ل سەر درەوەکێ رێککەفتبن. ئەڤ جۆرە حەدیسە د زانستێ حەدیسێ دا پێدڤی ب ڤەکۆلینێ نینە، چونکی ژ سەدێ سەد دروستن (یەقینی نە).
٢. ئاحاد (آحاد): ئەو خەبەرن یێن نەگەهشتینە رادەیا موتەواترێ. ئەڤە دابەش دبن بۆ سێ جۆران:
* مشهور (المشهور): ئەوێ د هەر تەبەقەکێ دا کێمتر ژ ٣ کەسان ریوایەت نەکر بیت.
* عەزیز (العزيز): ئەوێ ژمارا راویان د تەبەقەکێ دا یان زێدەتر ژ تەبەقەکێ دکەڤیتە ٢ کەسان.
* غەریب (الغريب): ئەوێ تنێ ئێک کەس ریوایەت کربیت.
خەبەرێن ئاحاد پێدڤی ب ڤەکۆلینێ نە، هندەک ژ وان "مەقبول"ـن (سەحیح و حەسەن)ـن و هندەک "مەردود"ـن (زەعیف)ـن. زانایێن حەدیسێ ڤەکۆلینێ د کەسایەتیا راویان دا دکەن دا کو یێ دروست ژ یێ لاواز جودا بکەن.
و دوماهیا دوعایێن مە ئەوە کو: سوپاس و حەمد بۆ خودایێ پەروەردگارێ هەمی جیهانانێ.
عربة الشراء